بررسی رفتار اوپک به عنوان یک کارتل و نقش عربستان به عنوان بزرگترین تولید کننده در عملکرد آن
آشنائی
سازمان کشورهای صادر کننده نفت با نام اختصاری اوپک (Organization of Petroleum Exporting Countries, OPEC)، در سال 1960 تاسیس شد، مقر اصلی آن وین است و کشورهای عضو آن عبارتند از، الجزایر، ایران، عراق، کویت، لیبی، نیجریه، قطر، عربستان سعودی، امارات متحده عربی٬ اکوادور، آنگولا و ونزوئلا . زبان رسمی این سازمان انگلیسی است و ارز رایج آن دلار ایالات متحده است.
هدف اصلی این سازمان، آنچنان که در اساسنامه بیان شده، به این شرح است: «هماهنگی و یکپارچه سازی سیاستهای نفتی کشورهای عضو و تعیین بهترین راه برای تامین منافع جمعی یا فردی آنها، طراحی شیوههایی برای تضمین ثبات قیمت نفت در بازار بین المللی نفت به منظور از بین بردن نوسانات مضر و غیر ضروری؛ عنایت و توجه ویژه به کشورهای تولید کننده نفت و توجه خاص به ضرورت فراهم کردن درآمد ثابت برای کشورهای تولید کننده نفت؛ تامین نفت کشورهای مصرف کننده به صورت کارآمد، مقرون به صرفه و همیشگی؛ و بازده مناسب و منصفانه برای آنهایی که در صنعت نفت سرمایه گذاری میکنند.» ([i])
هر چند این سازمان به مدت حدودا دو دهه کنترل قابل توجهی بر بازار داشت، باوجود این، در دو دهه اخیر از تأثیر اوپک بر اقتصاد نفت به تدریج کاسته شده است. در جریان بحران نفت ۱۹۷۳ این سازمان با استفاده از سلاح نفت دنیا را به وحشت انداخت و باعث ایجاد تورم شدید در تمام مصرف کنندگان نفت، اعم از کشورهای پیشرفته و درحال توسعه جهان شد. در این دوره بر اثر تصمیمات اخذ شده به وسیله اعضا، قیمت نفت ظرف کمتر از یک سال تا چهار برابر افزایش یافت. پس از آن کشورهای عضو اوپک در سال ۱۹۷۵ با هم توافق کردند تا قیمت نفت خام را ۱۰٪ افزایش دهند. در آن زمان، کشورهای عضو اوپک، از جمله آن کشورهایی که از قبل صنعت نفت خود را ملی کرده بودند، به اتفاق خواستار برقراری نظم نوین اقتصاد جهان با ائتلاف کشورهای اصلی تولید کننده نفت شدند. توسعه سریع میادین نفتی خلیج مکزیک و دریای شمال که کاهش سهم اوپک در تولید جهانی را منجر شده و بی ثباتی روزافزون بازار موجب شدهاست توان اوپک در ارتباط با کنترل قیمت نفت در مقایسه با دوران طلایی آن کاهش زیادی داشته باشد. در واقع علی رغم تلاشهای کشورهای تولید کننده نفت و عمدتا تلاشهای هماهنگ اعضای اوپک، ظرف چند سال اخیر قیمت نفت پس از تعدیل کردن نرخ تورم روندی نزولی داشته است اما با این حال اوپک هنوز هم تأثیر فراوانی بر قیمت نفت دارد.
کشورهای عضو اوپک قریب به دوسوم ذخایر نفتی جهان را در اختیار دارند. در سال ۲۰۰8 اوپک 36 ٪ از تولیدات نفت جهان را به خود اختصاص داد، این در حالی است که کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی و توسعه تنها 24٪ و اتحاد شوروی سابق 15٪ از تولیدات نفت جهان را به خود اختصاص دادهاند. با وجود این، توانایی اوپک برای بالا بردن قیمت نفت محدودیتهایی نیز دارد. افزایش قیمت نفت باعث کاهش مصرف میشود و در نتیجه درآمد خالص سازمان کاهش مییابد. علاوه بر آن، افزایش بی حد و حصر قیمت نفت میتواند زمینه ساز تلاش برای تغییر نظام مند در رفتار کشورها، از قبیل استفاده از انرژی جایگزین یا بقای انرژی بیش از پیش، گردد.
از آنجا که فروش نفت در جهان بر مبنای دلار آمریکا سنجیده میشود، به طور کلی تغییر ارزش دلار در برابر دیگر ارزهای رایج جهان بر تصمیمات اوپک در خصوص میزان تولید نفت تأثیر میگذارد. برای مثال، وقتی دلار در مقایسه با دیگر ارزهای رایج افت نسبی دارد، عایدات حاصل از نفت کشورهای عضو اوپک در برابر ارزهای دیگر کاهش مییابد و در نتیجه توان خرید آنها تا حد قابل توجهی کاهش مییابد؛ چرا که آنها کماکان نفت خود را به دلار میفروشند. پس از عرضه شدن یورو، عراق اعلام کرد که میخواهد در ازای نفتی که میفروشد به جایی دلار آمریکا، یورو دریافت کند که باعث شد اوپک به فکر تجدید نظر در ارز فروش نفت و جایگزینی یورو به جای دلار افتد. برخی بر این باورند که این تصمیم عراق علت اصلی بروز جنگ عراق بودهاست چرا که اگر اوپک ارز دریافتی در ازای فروش نفت را به یورو تغییر میداد، خسارات شدیدی به اقتصاد آمریکا وارد میشد.
در حالی که تاکنون طرفداران حفظ سطح تولید اوپک در درون این سازمان نزدیک به اکثریت بودند اما برخی از اعضای این سازمان از افزایش سطح تولید حمایت کردند. اکثریت اعضای اوپک با رد فشارهای فزاینده کشورهای غربی هر گونه افزایش تولید اوپک درحال حاضر را به صلاح ندانسته و خواهان حفظ تولید اوپک در سطح کنونی شدهاند. ونزوئلا، الجزایر و لیبی با هر گونه افزایش تولید مخالفت کردند، اما عربستان سعودی خواهان افزایش تولید اوپک است.
در این مطالعه تلاش می کنیم این موضوع را که چگونه اوپک یک انحصار چند جانبه (Oligopoly) است را بررسی کنیم و نقش آن بر تعیین قیمت جهانی نفت و در نتیجه تاثیر آن بر اقتصاد جهانی را بررسی نماییم. اما در ابتدا لازم است به طور مختصر به تعریف بازار انحصار چند جانبه بپردازیم. انحصار چند جانبه گونه ای از بازار است که در آن تعداد معدودی از تولید کنندگان یا عرضه کنندگان تامین کالای کل بازار را در کنترل خود دارند. کالای عرضه شده توسط این تامین کنندگان ممکن است کاملا مشابه به هم یا دارای تفاوتهای اندک باشد. از آنجا که تعداد تامین کنندگان در چنین بازاری محدود است، رفتار هر یک از آنان در بازار برای دیگران با اهمیت، و بر سود آنها تاثیر گذار است. هر یک از بازیگران در این بازار ضمن زیر نظر داشتن رفتار رقبا، پیش از انجام هر حرکتی تلاش می کنند رفتار و عکس العمل سایرین را نسبت به رفتار خود پیش بینی کند و بر این اساس بهترین انتخاب را انجام دهد. به دلایلی که در زیر ذکر می شود، اوپک و به طور کلی تمامی کشورهای تولید کننده، برای نفت خام بازاری به وجود آورده اند که نمونه ای از بازار انحصار چند جانبه است:
الف: محدود بودن تعداد کشورهای تولید کننده
هر چند با گذر زمان و یافت شدن ذخایر جدید تعداد کشورهای تولید کننده نفت به نسبت سالهای اولیه تاسیس اوپک به طرز قابل توجهی افزایش یافته است (تعداد کشورهایی که دارنده ذخایر شناخته شده نفت هستند 112 کشور و منطقه است که بهره برداری از ذخایر بسیاری از این کشورها یا صرفه اقتصادی ندارد و یا تنها در حدی است که پاسخگوی نیازهای داخلی است)، اما هنوز هم تعداد تولید کنندگان عمده و تاثیر گذار همچنان محدود است به طوری که حجم تولید چهار تولید کننده اول (Four-Firm Concentration Ratio) بیش از 0.7 است. در شکل شماره یک کشورهای دارنده ذخایر نفتی بر روی نقشه نشان داده شده اند.
ب- تولید کنندگان کالاهایی دقیقا مشابه یا با تفاوتهای اندک تولید می کنند
صرف نظر از تفاوتهای اندک در کیفیت و ویژگی های نفت استخراج شده از مناطق مختلف، می توان گفت که تولید کنندکان در این بازار کالاهایی مشابه تولید می کنند.
ج - موانع ورود به بازار وجود دارد
مسلم است که این شرط نیز در مورد تولید کنندگان نفت صادق است. اولا، ذخایر نفت منابعی هستند که تنها در مناطقی خاص یافت می شود و افزون بر این استخراج این منابع مستلزم سرمایه گذاری های قابل توجهی است که حداقل در کوتاه مدت امکان ورود بازیگران جدید به بازار را محدود می کند.
منابع
1- وب سایت اوپک (http://www.opec.org/aboutus/history/history.htm)
2- اساسنامه اوپک
اشتراک در:
نظرات پیام (Atom)
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر